Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, κινητή εορτή της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης, εορτάζεται πάντα πανηγυρικά την πρώτη Κυριακή της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής, της πλέον κατανυκτικής περιόδου του εκκλησιαστικού έτους. Οι απανταχού της γης Ορθόδοξοι πανηγυρίζουν την επικράτηση και τον θρίαμβο της ορθής πίστης επί των αιρέσεων και των εικονομάχων. Έληξε μια διαμάχη 100 και πλέον χρόνων που ταλαιπώρησε την Ρωμαίικη αυτοκρατορία, την Εκκλησία και δίχασε τον Λαό. Εκκλησία και πολιτεία βρήκαν τον δρόμο τους και την ησυχία τους.
Ta 100 αυτά χρόνια (729-787, 815-843) ήταν περίοδος πολιτικής και θεολογικής έριδας με διώξεις., εξορίες, κλείσιμο εκκλησιών, κατέβασμα και καταστροφή των ιερών εικόνων και αγιογραφιών από τις εκκλησίες, κλείσιμο μοναστηριών. Πολλά αξιόλογα έργα τέχνης (εικόνες και αγιογραφίες) καταστράφηκαν δια παντός.
Η εικονομαχία άρχισε το 726 όταν ο αυτοκράτορας Λέων ο Γ΄ απαγόρευσε την ανάρτηση των ιερών εικόνων στις εκκλησίες. Οι λόγοι της απόφασης αυτής είναι πολλοί. Ο κυριότερος λόγος ήταν δογματικός και πνευματικός. Οι πιστοί είχαν αρχίσει να λατρεύουν τις μορφές των ιερών εικόνων και τα ιερά λείψανα αντί να αποδίδουν λατρεία στο αρχέτυπο δηλαδή στο Θεό και στους αγίους. Στην πρώτη αυτή φάση υπέρμαχος των εικόνων, υπήρξε ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, μια κορυφαία πατερική μορφή.
Η δεύτερη φάση της εικονομαχίας άρχισε το 815 από τον αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο και έληξε το 843 με την μόνιμη ανάρτηση των εικόνων στους ναούς. Στη δεύτερη φάση κορυφαία πατερική μορφή υπέρ των εικόνων ήταν ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης.
Το 843 με σθεναρή πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, χήρας του εικονομάχου αυτοκράτορος Θεοφίλου επιτρόπου του ανηλίκου διαδόχου Μιχαήλ του Γ΄, πραγματοποιήθηκε σύνοδος με πρόεδρο τον εικονόφιλο πατριάρχη Μεθόδιο. Στο τέλος της πρώτης συνεδρίασης, όλοι έκαναν μια θριαμβευτική πομπή από το ναό της Παναγίας των Βλαχερνών στην Αγιά Σοφιά, επαναφέροντας τις εικόνες στον αυτοκρατορικό ναό. Αυτό συνέβη στις 11 Μαρτίου 843 (που εκείνο το έτος ήταν η πρώτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής). Η Σύνοδος αυτή, όρισε να τελείται κάθε χρόνο πανηγυρική γιορτή στην επέτειο αυτής της ημέρας και την ονόμασε «Κυριακή της Ορθοδοξίας». Η σύνοδος αυτή επικύρωσε πανηγυρικά την απόφαση Οικουμενικής Συνόδου σχετικά με την αναστήλωση και προσκύνηση των ιερών συνόδων που έγινε στη Νίκαια το 787 την οποία είχε συγκαλέσει η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία. Έτσι δόθηκε η λύση σ’ αυτό το μεγάλο εκκλησιαστικό πρόβλημα.
Με την λήξη της εικονομαχίας ξεκαθαρίσανε κάποια δογματικά ζητήματα. Η Οικουμενική σύνοδος με βάση τα θεολογικά κείμενα του Ιωάννη Δαμασκηνού διασαφήνισε την λειτουργία των εικόνων ως γέφυρα πνευματικής επικοινωνίας του πιστού με το αρχέτυπο της εικόνας που είναι ο αποδέκτης της λατρείας του: ; «… ἀνατίθεσθαι τὰς σεπτὰς καὶ ἁγίας εἰκόνας ἐν ταῖς ἁγίαις τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις…καὶ …ταύταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν ἀπονέμειν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἣ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει …Ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει καὶ ὁ προσκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν».
Η Σύνοδος του 843 δεν έθεσε τέλος μόνο στην εικονομαχική περίοδο, αλλά έβαλε τέλος και στις χριστολογικές έριδες, δηλαδή στις συζητήσεις και τις αιρετικές συζητήσεις περί της υποστάσεως, των δυο φύσεων του Χριστού και του μυστηρίου της Θείας ενσαρκώσεως. Η τιμή των εικόνων βασίζεται στην δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας σχετικά με την ενανθρώπηση του Υιού και της ένωσης της θείας και της ανθρώπινης φύσης στο πρόσωπό Του. Άρα είναι « εὐαπόδεκτον καὶ εὐάρεστόν ἐστιν ἐνὠπιον τοῦ Θεοῦ» το να εικονίζεται η ανθρώπινη μορφή του Χριστού, που έχει λόγω ανθρώπινης φύσεως Του, η οποία είναι ενωμένη με τη θεϊκή Του φύση. Αντίθετα, η άρνηση εικονικής αποτύπωσης του Χριστού ισοδυναμεί με άρνηση της θεολογίας της ενανθρώπισής Του και της σωτηριολογικής σημασίας για τον άνθρωπο.
Κατά τις διώξεις των πρώτων αιώνων οι πρώτοι χριστιανοί χρησιμοποιούσαν σύμβολα για να εκφράσουν τις αλήθειες της Χριστιανικής πίστης. Γι αυτό στις κατακόμβες συναντούμε διάφορα σύμβολα που έχουν θεολογική σημασία. Η άγκυρα συμβόλιζε την σταθερότητα της πίστεως, η κιβωτός του Νώε την Εκκλησία, ο Ιωνάς στην κοιλία του κήτους την Ανάσταση του Χριστού, το ψάρι (ΙΧΘΥΣ) τον Σωτήρα Χριστό, το ψωμί και το κρασί το σώμα και το αίμα του Χριστού καθώς και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας
Η εικόνα για την Ορθοδοξία δεν είναι μια θρησκευτική ζωγραφιά. Είναι μια αγιογραφία, δηλαδή μια λειτουργική τέχνη ή και ομολογία της αλήθειας της θείας αποκάλυψης, που έχει σκοπό να μεταμορφώσει και ν’ αναπλάσει τ’ ανθρώπινα πράγματα.
Η αναστήλωση των εικόνων είναι ένα γεγονός που έχει θεολογική σημασία αυτό καθ αυτό. Ταυτόχρονα συνδέεται με τη σύνολη διδασκαλία της Εκκλησίας για το πρόσωπο του Χριστού (χριστολογία) και τη σωτηρία που προσφέρει στον άνθρωπο (σωτηριολογία). Γι’ αυτό η εορτή για την αναστήλωση των εικόνων είναι ο θρίαμβος της αληθείας, δηλαδή της Ορθόδοξης διδασκαλίας, εναντίον των αιρέσεων. Η Εκκλησία βγήκε νικήτρια, διότι είναι θεανθρώπινος οργανισμός που δεν πρόκειται ποτέ να χαθεί, διότι «πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής».
Την ημέρα αυτή, τελείται μια λιτανεία ιερών εικόνων και αγίων λειψάνων (όπου αυτά υπάρχουν). Κατά τη διάρκειά της αναγιγνώσκεται υπό του ιερέως μια περίληψη του «Συνοδικού της Ορθοδοξίας», ενός κειμένου που αποτυπώνει την ορθόδοξη διδασκαλία για τις εικόνες και πολλά άλλα θεολογικά ζητήματα. Επίσης, σ’ αυτό το κείμενο μνημονεύονται άγιοι (πατριάρχες, κληρικοί, μοναχοί και αυτοκράτορες) που στήριξαν με τον αγώνα τους την ορθόδοξη πίστη, απαντώντας στους αιρετικούς (επίσης πατριάρχες, κληρικούς, μοναχούς και αυτοκράτορες).
* Μυργιώτης Παναγιώτης
Μαθηματικός
