Το 480 π.Χ., στα στενά νερά του Σαρωνικού Κόλπου, κρίθηκε το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης, αποφασισμένος να υποτάξει την Ελλάδα, προέλαυνε με έναν ανεπανάληπτο για τα δεδομένα της εποχής στρατό και στόλο. Μετά τη θυσία των Λακεδαιμονίων στις Θερμοπύλες και την εκκένωση της Αθήνας, η κατάσταση για τους Έλληνες φαινόταν απελπιστική. Η Ακρόπολη είχε πυρποληθεί και ο περσικός στόλος αγκυροβολούσε στο Φάληρο.
Απέναντι στην τεράστια υπεροχή των Περσών, οι Έλληνες εμφανίζονταν διχασμένοι. Οι Πελοποννήσιοι ζητούσαν υποχώρηση στον Ισθμό της Κορίνθου, όμως ο Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής είχε ένα διαφορετικό, ευφυές σχέδιο.
Ο Θεμιστοκλής κατανόησε ότι στα ανοιχτά νερά ο περσικός στόλος —που αριθμούσε εκατοντάδες πλοία— ήταν αήττητος. Έπρεπε, επομένως, να παρασυρθεί σε ένα στενό πέρασμα, όπου ο όγκος του θα μετατρεπόταν από πλεονέκτημα σε μειονέκτημα.
Με έναν τακτικό ελιγμό και στέλνοντας έναν έμπιστο δούλο του, τον Σίκιννο, στον Ξέρξη, ο Θεμιστοκλής διοχέτευσε την πληροφορία ότι οι Έλληνες σχεδίαζαν να δραπετεύσουν τη νύχτα. Ο Ξέρξης έπεσε στην παγίδα. Φοβούμενος την διαφυγή του ελληνικού στόλου, διέταξε τα πλοία του να αποκλείσουν τα στενά της Σαλαμίνας, εξαντλώντας τα πληρώματά του κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Το ξημέρωμα της μάχης, οι Πέρσες βρέθηκαν εγκλωβισμένοι στον στενό δίαυλο μεταξύ Σαλαμίνας και Αττικής. Οι ελληνικές τριήρεις, ευέλικτες και επανδρωμένες από αποφασισμένους κωπηλάτες, επιτέθηκαν με τάξη υπό τους ήχους του παιάνα:
«Ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε, ἐλευθεροῦτε πατρίδ’… νῦν ὑπὲρ πάντων ἀγών.» (Εμπρός, παιδιά των Ελλήνων, ελευθερώστε την πατρίδα… τώρα είναι ο αγώνας για τα πάντα.)
Τα βαριά και ογκώδη περσικά πλοία δυσκολεύονταν να ελιχθούν, συγκρούονταν μεταξύ τους και γίνονταν εύκολος στόχος για τα χάλκινα έμβολα των ελληνικών τριηρών. Ο ίδιος ο Ξέρξης, παρακολουθώντας τη ναυμαχία από τον χρυσό του θρόνο στο Όρος Αιγάλεω, έγινε μάρτυρας της καταστροφής του στόλου του.
Η νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα ήταν συντριπτική. Ο Ξέρξης αναγκάστηκε να αποσυρθεί στην Ασία με το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεών του, αφήνοντας πίσω του τον Μαρδόνιο, ο οποίος ηττήθηκε οριστικά την επόμενη χρονιά στη Μάχη των Πλαταιών.
Η Σαλαμίνα δεν αποτελεί μόνο ένα λαμπρό παράδειγμα στρατιωτικής τακτικής, αλλά και ένα διαχρονικό σύμβολο: αποδεικνύει πώς η ενότητα, η στρατηγική σκέψη και το πάθος για την ελευθερία μπορούν να υπερισχύσουν απέναντι σε μια αριθμητικά υπέρτερη δύναμη. Χωρίς τη νίκη στη Σαλαμίνα, ο «Χρυσός Αιώνας» της Αθήνας, η φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, το θέατρο και η δημοκρατία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, ενδεχομένως να μην είχαν γεννηθεί ποτέ.
