Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026

Η γλώσσα και η επιβίωση του Ελληνισμού

Η γλώσσα και η επιβίωση του Ελληνισμού
Η γλώσσα και η σχέση της με την επιβίωση του ελληνισμού.

«Το χέρι, η γλώσσα, ιδού η ανθρωπότητα», Vendryes (Γάλλος γλωσσολόγος)

Πραγματικά, όλες οι μορφές του πολιτισμού στρέφονται γύρω από αυτούς τους δυο πόλους υπεροχής, που ξεχωρίζουν τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα. Με τα δυο αυτά όργανα ο άνθρωπος πραγματοποίησε τα αποφασιστικά βήματά του στον τραχύ ανήφορο του πολιτισμού. Είναι οι δυο βασικοί συντελεστές του ανθρώπινου πολιτισμού και ανάμεσα στο χέρι και το λόγο είναι αναμφισβήτητη η υπεροχή του δεύτερου. Το χέρι το χρησιμοποιούν και άλλα ζώα, π.χ. για την αναζήτηση της τροφής, αλλά το γλωσσικό όργανο είναι απαραίτητο για τη συνεννόηση, τη συνεργασία, τη μετάδοση της πείρας και των γνώσεων από άτομο σε άτομο, από γενιά σε γενιά, αποθησαυρίζοντας αυτά τα τελευταία με τη γραφή.

Η δημιουργία της γλώσσας προϋποθέτει φυσικά την ανάπτυξη της εγκεφαλικής λειτουργίας, αλλά και η γλώσσα με την πρόοδο της ανάπτυξής της συνέβαλλε και αυτή στην τελειοποίηση της εγκεφαλικής λειτουργίας με τη σαφή διαστολή και περιχαράκωση των ρευστών εννοιών και με την κυκλοφορία των ιδεών και σκέψεων ανάμεσα στα μέλη των ανθρώπινων ομάδων.

Η γλώσσα, ως αυτενέργεια για κάθε άτομο χωριστά είναι φαινόμενο ψυχο - φυσιολογικό, ως μέσο για τη συνεννόηση και την προαγωγή του βίου είναι φαινόμενο κοινωνικό, ως παράδοση μέσα στη διαδοχή των ανθρώπινων γενεών είναι φαινόμενο ιστορικό. Αλλά η εξέταση της γλώσσας, ως φαινόμενο της ανθρώπινης ζωής, δεν γίνεται κομματιασμένα σε κάθε κλάδο χωριστά. Είναι ανάγκη η γλώσσα να εξετάζεται καθ’ εαυτήν και στο σύνολό της. Γι’ αυτό στους νεότερους χρόνους η σπουδή των γλωσσών υψώθηκε σε επιστήμη αυτοτελή με τη δημιουργία στενότερων γλωσσολογικών ειδικοτήτων: Γραμματική, Σημασιολογία, Συγκριτική Γλωσσολογία κλπ.

Επιπλέον, η χρησιμότητα της γλωσσικής επιστήμης απλώνεται σε όλους τους τομείς του ανθρώπινου βίου λόγω του ότι δεν υπάρχει μορφή της ζωής μας που να μην επηρεάζεται λίγο ή πολύ από τον ανθρώπινο λόγο. Ένας από αυτούς τους τομείς είναι η εθνική ιστορία των λαών. Η γλώσσα που κάθε λαός έχει διαμορφώσει ήταν και είναι ο άξονας που γύρω του στρέφεται ο εθνικός βίος. Οι ιστορικοί λαοί έζησαν και κινήθηκαν στο στίβο της ιστορίας προπαντός ως ομόγλωσσες ομάδες. Βέβαια, κάθε λαός μπορεί να έχει και λίγους αλλόφυλους ομόγλωσσους ή ομόφυλους αλλόγλωσσους, χωρίς όμως αυτό να εμποδίζει τη συνολική ταύτιση της εθνικής φυσιογνωμίας με τη γλωσσική. Στην ιστορία υπήρξαν και ομάδες λαών που παρορμήθηκαν σε κοινή δράση από ελατήρια θρησκευτικά ή κοινά οικονομικά συμφέροντα. Αλλά οι συνασπισμοί αυτοί ήταν βραχύβιοι και κάθε τμήμα τους ξαναγύρισε στη γλωσσική του ενότητα. Θυμίζουμε από τη νεότερη ιστορία τα εθνoλογικά μωσαϊκά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Αυστροουγγαρίας.

Ολόκληρη η ελληνική ιστορία είναι πορεία ενός ομόγλωσσου συνόλου μέσα στο χρόνο. Πριν δώσουν στη λέξη βάρβαρος την έννοια «απολίτιστος», τη χρησιμοποιούσαν με τη σημασία αλλόγλωσσος και οι λέξεις αλλόγλωσσος και άγλωσσος ήταν συνώνυμες με το αλλοεθνής, ενώ η λέξη ομόφωνος ισοδύναμη με το ομοεθνής. Σε περίπτωση που ο Ασιάτης απειλεί τη μητροπολιτική Ελλάδα ή τον αποικιακό ελληνισμό, είναι κοινός εχθρός για όλα τα ελληνόγλωσσα φύλα και θεωρούσαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι ότι στρεφόταν εναντίον όλων τους. Γι’ αυτό και την ώρα του μεγάλου κινδύνου ο διαιρεμένος ελληνικός κόσμος συνασπίζεται και παρατάσσεται μπροστά στον κοινό εχθρό. Οι Έλληνες καταλαβαίνουν ότι σαν ενότητα απειλούνται. Η κοινή γλώσσα και όχι το κοινό πολίτευμα ή ο κοινός τρόπος ζωής συνέδεε τους αρχαίους Μακεδόνες με το νοτιότερο ελληνισμό και τους έκανε να αισθάνονται τον εαυτό τους ως φυσικό πρόμαχο των άλλων Ελλήνων απέναντι στους αλλόγλωσσους. Η ομογλωσσία με τους άλλους Έλληνες οδήγησε τους βασιλείς της Μακεδονίας να κηρύξουν επίσημη γλώσσα του κράτους τους την αττική διάλεκτο, να αναλάβουν έπειτα την πολιτική ηγεσία των ελληνικών πόλεων και να οδηγήσουν τους Έλληνες, έστω και πλην Λακεδαιμονίων, στην πανελλήνια εκστρατεία εναντίον των Περσών.

Και έτσι δημιουργήθηκε ο ελληνικός καινούριος κόσμος μέγας, ο οποίος κάποτε διαλύθηκε και αυτό οφείλεται στο ότι οι Έλληνες, ενώ μετέδωσαν στους βάρβαρους υπηκόους τους την ελληνική σκέψη και τον ελληνικό τρόπο ζωής, δεν μετέδωσαν την ελληνική ως μητρική γλώσσα. Και αν ο ελληνισμός μετά τη ρωμαϊκή εποχή κατόρθωσε να χτίσει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και να μεγαλουργήσει επί άλλα χίλια χρόνια, αυτό οφείλεται στο ότι παρέμειναν οι περιοχές της ελληνόφωνες. Η σπουδαιότητα της γλώσσας ως του βασικότερου συνεκτικού εθνικού δεσμού ήταν και στην αρχαιότητα και στο μεσαίωνα μεγάλη. Και στα νεότερα χρόνια η ομογλωσσία γίνεται πιο ισχυρή κεντρομόλος δύναμη, που γύρω της συσσωματώνονται ομάδες. Τι άλλο ένωσε τα κομματιασμένα κρατίδια της μεσαιωνικής Ιταλίας, Γαλλίας, Γερμανίας, παρά η κοινή γλώσσα; Έτσι δημιουργήθηκε η δυαδική θρησκευτικά, ήτοι ορθόδοξη και καθολική, αλλά ομόγλωσση Γιουγκοσλαβία. Γι’ αυτό ο Βίσμαρκ συνιστά στους Γερμανούς να μην ξεχνούν ότι η Αγγλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής μιλούν την ίδια γλώσσα και ενώνονται τις ώρες του μεγάλου κινδύνου.

Η κοινή γλώσσα στήριξε και στηρίζει μεγάλα ιστορικά ρεύματα, όπως ο πανσλαβισμός, που επιχείρησε να σφαγιάσει τον ελληνισμό προς όφελος των σλαβοφώνων της Βαλκανικής. Η σημερινή Ελλάδα υπάρχει ως έθνος και ως κράτος χάρη στο γεγονός ότι ο λαός της μιλά ελληνικά. Αν η ελληνική γλώσσα είχε χαθεί, όπως χάθηκε στη Β. Βαλκανική όπου εκτεινόταν παλιότερα, είναι αυτονόητο ότι εμείς σήμερα θα ήμαστε πολίτες ενός κράτους νοτιοσλαβικού ή αλβανικού. Η κοινή γλώσσα συντήρησε τη συνοχή προς την Ελλάδα και την παντοτινή ελπίδα της ένωσης μαζί της τμημάτων του ελληνισμού που βρέθηκαν ή βρίσκονται έξω από τα σύνορά της. Η Κύπρος π.χ. δεν θα είχε μείνει προσηλωμένη στα ελληνικά πεπρωμένα, αν είχε συμβεί να γίνει γλωσσικά ξένη προς τον άλλον ελληνισμό.

Η γλώσσα είναι εκείνη που προσδιορίζει αποφασιστικά το μέλλον του έθνους μας στην άκρη της Βαλκανικής Χερσονήσου. Καμιά φαντασία δεν θα μπορούσε να συλλάβει σήμερα το μέγεθος και την αγριότητα της χιλιόχρονης, αόρατης, σιωπηλής και απεγνωσμένης πάλης που πάλεψε το ελληνικό γλωσσικό στοιχείο, αφότου πέρασαν το Δούναβη και μας πλησίασαν οι Σλάβοι, λαός σε μεγάλο βαθμό διεισδυτικός και αφομοιωτικός. Είναι παράξενο ότι η περίοδος της πάλης αυτών των δυο γλωσσικών κόσμων δεν είναι όταν οι Σλάβοι ενεργούν ληστρικές επιδρομές στο ευρωπαϊκό τμήμα του βυζαντινού κράτους. Η θανάσιμη πάλη διεξάγεται στη μακρά περίοδο της ειρηνικής συμβίωσης, όταν οι Σλάβοι της Β. Βαλκανικής είναι υποτελείς στους βυζαντινούς αυτοκράτορες. Τότε ούτε Βυζαντινοί στρατηγοί, ούτε απόρθητα τείχη μπορούσαν να εμποδίσουν την ειρηνική διείσδυση των ξένων. Και στην περίπτωση αυτή δεν υπήρχε καν η θρησκευτική διαφορά και αντίθεση προς τον ξένο λαό.

Ο ξένος λαός ήταν ομόθρησκος και ομόδοξος και η γλωσσική αφομοίωση δεν ισοδυναμούσε με αλλαξοπιστία. Το σλαβικό στοιχείο διαπότιζε και έλιωνε τον ελληνισμό της βαλκανικής υπαίθρου, όπως το νερό τη ζάχαρη. Και το αποτέλεσμα ήταν η ελληνική γλώσσα να συμμαζευτεί και να κατασταλάξει στα όρια του παλαιού μητροπολιτικού ελληνισμού, αντί για την απέραντη περιφέρεια όπου την είχαν απλώσει οι Μακεδόνες βασιλείς και οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες ακτινοβολώντας τον ελληνικό πολιτισμό.

Η σημερινή γλωσσική ομοιογένεια του ελληνικού κράτους επικυρώνει με τον πιο εύγλωττο τρόπο την ιστορική ελληνικότητα των κατοίκων της. Κι έτσι η διατήρηση της ελληνικής γλώσσας σε όλη την Ελλάδα και ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα, αποκτά τη βαρύτητα του πιο ακλόνητου τεκμηρίου για την ιστορική επιβίωση του ελληνισμού. Κανένα από τα κατάλοιπα του ιστορικού μας παρελθόντος, ακόμα και τα πιο έξοχα μνημεία της τέχνης, με τα οποία οι πρόγονοί μας στόλισαν την εθνική γη μας, δεν μπορεί να παραβληθεί από την άποψη αυτή με τη σημασία που έχουν τα ελληνικά γλωσσικά ιδιώματα που επιζούν στο στόμα του λαού μας. Τα απαράμιλλα μνημεία της ελληνικής τέχνης, που κοσμούν τα μουσεία όλης της γης, είναι κτήμα διεθνικό και δεν παρέχουν ιστορική απόδειξη της φυλετικής επιβίωσης του αρχαίου ελληνισμού, γιατί θα μπορούσαν κάλλιστα αυτά να καταυγάζουν τη σκέψη και τα μάτια της ανθρωπότητας.

Όταν ένα έθνος υποκύψει στον αγώνα της επιβίωσής του και η χώρα του γίνει πατρίδα αλλόγλωσσου λαού, τα μνημεία τέχνης του μένουν σαν μια μελαγχολική επιβεβαίωση του περάσματός του και της εξαφάνισής του. Όμως στη Βόρεια Ελλάδα η ελληνική γλώσσα επέζησε και μαζί της και χάρη σ’ αυτή επιζεί ιστορικά το ελληνικό έθνος. Ύστερα από αγώνα μακρόχρονο, αγώνα αδυσώπητο και αδιάκοπο, αφού δέχτηκε σαν βράχος τα κύματα των ξένων γλωσσών, έμεινε στη θέση της και σαν απόρθητο τείχος προφύλαξε την ελληνικότητα των νοτιότερων περιοχών. Ο Παλαμάς ονόμασε τη γλώσσα μας «νικήτρια του θανάτου». Η ελληνική γλώσσα ισοδυναμεί με την ιστορική επιβίωση της φυλής των Ελλήνων. Κάθε ξένη λέξη, αλλά γραμματικά αφομοιωμένη, σλαβική ή τούρκικη ή αρβανίτικη κλπ., που ακούγεται από το στόμα των νεότερων Ελλήνων, δεν είναι παρά μια ουλή τραύματος που άφησε το δόρυ των αλλόγλωσσων πάνω στο σώμα της γλώσσας μας, χωρίς όμως να μπορέσει να την καταβάλει. Κάθε τέτοια λέξη, εξεταζόμενη με βαθύ ιστορικό νόημα, είναι ένα τρόπαιο αμυντικής νίκης.

Του Παναγιώτη Γ. Αλεκάκη,
Φιλόλογος – Ιστορικός,
Δρ Ιστορικού και Αρχαιολογικού Τμήματος Α.Π.Θ.